Alles
begint natuurlijk bij de dekking. Als men de poes door een andere
dan een eventuele eigen kater laat dekken, dan is het de bedoeling
dat de poes 'logeren' gaat bij de kater. Dit komt omdat de dekking
ook te maken heeft met dominantie en territorium.
Zo komt de poes dus in het territorium van de kater, en daarom
wordt verwacht dat zij zich dus 'ondergeschikt' gedraagt, en
dus zich laat dekken, omdat zij in territorium van de kater
komt.
Een
poes laat zich alleen dekken als zij krols is. (Normaal gesproken
dan, ik heb er ook eentje die altijd wel wil) Een krolse poes
loopt vaak door de poten heen gezakt, sommige liggen erg over
de grond te rollen, is erg aanhankelijk, en is erg luidruchtig
(daarmee hoopt zij dat een kater haar hoort) Er zijn echter
ook poezen die 'stil' krols zijn en waar je vrijwel niets aan
merkt, andere 'krijsen' het hele huis bij elkaar. Sommige poezen
sproeien ook tijdens de krolsheid of zetten andere geurvlaggen
uit. Na de krolsheid volgt meestal na 10 -25 dagen een tweede
krolsheid. Daarna kan de krolsheid rustig weer een half jaar
wegblijven.
Je hebt poezen die veel vaker krols worden, er zijn er ook die
veel minder vaak krols worden. De eerste krolsheid kan komen
tussen de 5 maanden (laat u dus niet verrassen) en de 2 jaar.
Ook de leeftijd wanneer een kater seksueel actief wordt kan
liggen tussen de 5 maanden en 2 jaar.
Een poes die niet of nauwelijks krols wordt, kan ook door de
dierenarts 'krols worden gespoten'. Ik ben daar echter geen
voorstander van. Een andere mogelijkheid is om de poes met een
niet gecastreerde kater te laten samenleven, dit kan krolsheid
opwekken. Maar opgepast, als het niet de bedoeling is dat deze
kater haar dekt. De kater heeft meestal eerder dan de eigenaar
in de gaten dat de poes krols gaat worden.
Alvorens
een poes op dekking komt bij een kater, zal elke goede fokker
een recente FIV en FELV test willen zien van zowel poes als
kater. Dit zijn namelijk besmettelijke en dodelijke ziektes,
waar niet tegen geënt kan worden en die niet te behandelen
zijn en door seksueel contact overdraagbaar zijn.
FIV FelV testje
Zo
een testje, kun je meestal meteen bij elke dierenarts laten
doen en je krijgt de uitslag binnen een paar minuten. Je
hebt verschillende merken, meestal Snep of Witness, en het
lijkt een beetje op een zwangerschapstestje. De kosten zijn
zo ongeveer 45 euro (exclusief eventuele kosten voor bloedprikken
en/of consult, dat verschilt per dierenarts. ) Er zijn ook
dierenartsen die om bloed te kunnen prikken eerst een lichte
narcose geven, maar mijn inziens moet een beetje ervaren
dierenarts toch zo bloed kunnen prikken.)
Onderzoeken op erfelijke ziektes worden meestal ruim voor
de dekking gedaan, daar deze of door een laboratorium of
door een specialist op afspraak moeten worden gedaan.
Een
poes 'logeert' meestal tussen de 2 en 5 nachten bij de kater,
afhankelijk van hoe de krolsheid verloopt. Sommige zijn echter
na de krolsheid nog helemaal verliefd op elkaar, liggen het
liefste elkaar nog de hele dag te knuffelen. Ik laat ze dan
graag nog een paar daagjes bij elkaar. Andere poezen vinden
het na de krolsheid wel mooi geweest.
Ex dekkater Benji, is zijn vorige 'job' nog niet vergeten
en demonstreert het nog even.
Hoe
gaat nu de daadwerkelijke dekking. Poes gaat door haar achterpootjes
en doet haar staart opzij, soms trappelt zij daarbij met
haar achterpootjes. (Als u twijfelt of uw poes krols is
kriebel haar dan eens achter op de rug net voor de staart,
als zij zo gaat staan is zij zeker krols).
De kater springt op de poes en bijt haar in haar nekvel
om haar vast te houden, en dringt bij de poes binnen. Na
de dekking laat kater de poes los en gaat de poes ' als
een gek ' liggen rollen en zich van achteren likken.
Beau in aktie
Sommige
poezen slaken ook een oerkreet als de kater zich terugtrekt,
dat komt omdat er aan de penis van de kater een soort weerhaakjes
zitten en het doet poes pijn als hij zich terugtrekt. Na de
dekking zijn sommige poezen ook heel agressief naar de kater,
die zich dan maar snel uit de voeten maakt.
Ikzelf
kijk altijd via een cameraatje (of webcam, ook handig als het
een logeerpoes is, kan 't vrouwtje thuis zien wat poes hier
allemaal uitspookt.) in de gaten of er 'gedekt'wordt. Op zich
is dat niet nodig. Sommige katers dekken niet als er iemand
bij is, maar die van mij hebben er geen enkele moeite mee als
ik erbij sta. Beau vindt het zelfs 'wel gezellig' als ik poes
op schoot heb terwijl hij haar dekt.
Dat
is op zich wel handig, want al klinkt het gek, sommige poezen
weten niet hoe het moet. (Ik heb dat alleen nog maar bij Ragdolls
gezien, niet bij curltjes, ik denk omdat die misschien toch
wat meer nog huiskat in zich hebben )
Deze poezen gaan op hun rug liggen, heel romantisch om zo elkaars
snoetje te kunnen likken. Maar helaas zo gaat het niet. Als
ik poes dan in de goede houding houdt, wil Beau best op commando
dekken.
Door
de dekkingen wordt bij poes de eisprong opgewekt. Als de bevruchting
eenmaal is gelukt, zakt de krolsheid ook snel weg weg. Dit is
de 'officiële leer'. Men zou hieruit kunnen concluderen
dat een poes van een eerste dekking dus nog niet zwanger kan
zijn, helaas niets is minder waar. Ik heb ook wel eens een ongelukje
in huis gehad, EEN dekking en 6 ! kittens.
Zwangerschap
Nadat poes bij de kater is geweest, is het natuurlijk spannend
of poes daadwerkelijk zwanger is.
De eerste tekenen van zwangerschap zijn na 2 a 3 weken zichtbaar.
De tepeltjes worden wat roder en meestal ook wat groter.
Dit geeft echter geen zekerheid, poes kan ook schijnzwanger
zijn.
Bovendien is het zo dat als een poes een miskraam krijgt in
de eerste helft van de zwangerschap het goed kan zijn dat u
er niets van merkt omdat het lichaam van de poes de foetussen
absorbeert en er dus geen uitvloeiing of iets dergelijks te
zien is.
Zekerheid is er pas als poes daadwerkelijk dikker wordt. Een
poes die al vaker een nestje heeft gehad, 'toont ' eerder dan
een poes die nog nooit zwanger is geweest. En ook hoe meer kittens
hoe eerder poes dikker wordt. Een nestje bestaat tussen de 1
en 7 kittens.
Meer komt wel een sporadisch voor maar dan zijn meestal niet
alle kittens levensvatbaar.
Wil men op voorhand zekerheid over de zwangerschap dan kan je
een echo laten maken, voor een onervaren fokker heeft het ook
als voordeel dat je voor de bevalling weet hoeveel kittens er
komen. Een ervaren fokker voelt en ziet het meestal van te voren,
hoeveel kittens er worden verwacht. De gemiddelde draagtijd
van een poes is 65 dagen, maar 60 - 69 dagen wordt als normaal
beschouwd.
Om de geplande datum van de bevalling van uw poes te berekenen
KLIK HIER
Om verrassingen te voorkomen is het raadzaam om vanaf de 60ste
dag van de eerste dag dat poes bij kater was, alert te zijn
(u kunt ook 60 dagen opgeven in het rekenprogrammaatje.)
De levensvatbaarheid van kittens ligt op de 58 dagen. Ik heb
dat helaas al 2 maal meegemaakt.
Eenmaal waren er 4 kittens, waarvan er 3 na de bevalling overleden.
Eenmaal 3, helemaal kaal, broodmager en slechts 48 en 50 gram
en alle drie hebben het zonder enige hulp van mij gered.
Gedurende
de zwangerschap gaat poes ook steeds meer eten, ik geef ze meestal
dan ook wat extra lekkere hapjes en dergelijke. Ook gaat poes
meer slapen. Draag poes ook niet meer dan nodig vooral in het
tweede gedeelte van de zwangerschap.
Hoogzwangere
poes
10
tot 14 dagen voor de geboorte krijgt de poes meestal nestdrang.
Ze gaat dan op zoek naar een, door haar gevonden geschikte
plek, om de kittens te krijgen.
Het is raadzaam om voor deze tijd de werpkist of bevallingsdoos
klaar te hebben staan op een plaats die u geschikt acht
voor het nestje. Sommige fokkers geven de voorkeur aan een
kist, die je al dan niet van bovendicht kunt doen. Ikzelf
geef de voorkeur aan een doos, omdat karton wat meer meegeeft
als een kitten tussen moeder en de wand beklemd raakt. De
meeste poezen hebben het liefste een rustig 'afgelegen'
plekje,waar geen andere poezen of honden bij kunnen komen.
Dus midden op tafel, zodat iedereen de bevalling en het
nest goed kan volgen is geen goede plaats. Al hoe wel uitzonderingen
bevestigen de regel, ik ben een keer bij een fokker geweest
waar moederpoes pontificaal midden op de eettafel lag met
haar kittens en die vastbesloten was daar te blijven…
Ik
leg altijd onder in de doos wat kranten en daar boven op wat
doeken. Op zoek naar goede plek gaat poes op verschillende plaatsen
krabben en 'graven'. Dit kunnen allerlei plaatsen zijn, in kastjes,
huisje van de krabpaal, hondenmand etc. Als u geluk heeft gaat
ze ook in de doos 'graven'. Dat wil zeggen dat ze de doos tenminste
als een interessante optie ziet. Meestal maakt ze van de doos
een grote puinhoop, maar laat maar, poes vindt het zo een heel
geschikte plaats voor de bevalling. Kijkt ze echt niet naar
de doos om dan heeft u een probleem en is het raadzaam om met
poes 'tot een compromis te komen ' Als poes zich niet happy
voelt, daar ben ik ervan overtuigd de bevalling later op gang
komt. Als je wilt dat poes vanaf dag een toch in de woonkamer
ligt is een bench met daarover een deken en daarin de doos ook
een mogelijkheid, meeste poezen vinden dat ook wel een goede
oplossing. En dan begint het wachten op de bevalling….
De
bevalling
Al ruim voor de bevalling zie en voel je als je je hand erop
legt, leven in de buik van de poes. Als de kittens wakker zijn
kunnen ze flink schoppen. Mijn poezen slapen altijd de laatste
14 dagen voor de bevalling bij mij op de slaapkamer. Sommige
komen als de kittens flink aan het schoppen zijn met hun buik
op de mijne liggen, alsof ze willen zeggen 'Moet je eens voelen
hoe ze schoppen" Ikzelf vind dat altijd heel leuk, ben
zelf nooit zwanger geweest, maar als je dat voelt heb je toch
een beetje een idee van hoe dat is.
Hoe
weet je nu dat de bevalling aanstaande is ?
Meestal, een of twee dagen voor de bevalling wordt poes onrustiger
en nerveuzer. Maar het kan zijn dat de eigenaar dat ook wordt,
zeker bij de eerste bevalling, dus dat valt niet altijd op.
Verder verandert de vorm van de buik van de poes ook een a twee
dagen voor de bevalling. Deze wordt minder bol. Dat komt omdat
de kittens aan het indalen zijn.
Ook kan de poes dan al wat afscheiding krijgen.
Een of twee dagen voor de daadwerkelijke bevalling kan poes
al weeën krijgen. Deze zijn moeilijk te voelen, maar bij
sommige poezen ruik je het wel. Je ruikt dan af en toe een zoete
weeïge walm.
Verder kun je, niet populair bij de meeste poezen, temperaturen.
Als de temperatuur daalt volgt zegt men de bevalling binnen
24 uur. De normale temperatuur van een kat ligt tussen de 38
en 39 graden.
Verder komt er op een gegeven moment een geel groene slijmprop
uit de schede van de poes, men zegt dan volgt de bevalling binnen
nu en 24 uur (maar ik heb ook een keer meegemaakt dat het toch
nog 48 uur duurde) Vaak zie je deze prop ook niet omdat poes
zich meteen schoonlikt.
Soms verliest een poes ineens water (als u eraan ruikt, ruikt
u duidelijk als het geen urine is) Het is dan wel wenselijk
dat het kitten binnen 6 uur ter wereld komt. Zo niet dan dalen
de overlevingskansen. Dit heeft geen gevolgen voor de eventuele
andere kittens.
Wat
mij opvalt dat de meeste bevallingen of 's avonds of 's ochtends
heel vroeg plaatsvinden. Dat zal de natuur wel zijn. Verder
is het zo dat ik ervan overtuigd ben dat poes zelf het tijdstip
van bevallen kan sturen. Er is namelijk maar eenmaal een poes
bevallen bij mij toen ik niet thuis was. Die poes was echter
op latere leeftijd bij mij komen wonen en was al een keer bij
iemand anders bevallen, ook alleen. Ik heb wel al een paar keer
meegemaakt dat een kwartier nadat ik thuiskwam de persweeën
begonnen. Ze hadden dus gewacht. Toch is het aan te raden om
indien mogelijk de 63-64 en 65 dag bij poes in de buurt te blijven
omdat op die dagen toch de meeste bevallingen plaatsvinden.
De
poezen bevallen altijd bij mij op de slaapkamer. Ikzelf
vind dat het meest praktische.
Andere fokkers gaan bij poes slapen of zetten elk uur de
wekker, maar beide vind ik erg vermoeiend. Mocht het zover
zijn maken,dan maken mijn poezen mij altijd wakker. Ook
de poezen zelf vinden het wel een rustige omgeving en over
de plaats van de doos zijn we het meestal snel eens. Meestal
wordt dat naast mij op bed.
Als
de bevalling aanstaande is, is het zaak om alles voor
de bevalling klaar te zetten. Dat is op zich niet zoveel.
Een goede weegschaal
(Ik leg er altijd een doekje in, dan is het niet zo vervelend
voor het kitten als het anders na zijn geboorte meteen
in zo een harde koude schaal wordt gelegd) Pen en papier, om
tijdstip van geboorte gewicht en geslacht op te schrijven.
Latex handschoenen
Slangetje om de luchtwegen schoon
te maken (Zie foto verkrijgbaar
bij dierenarts)
Keukenrol
Watten
Eventueel steriel schaartje
Warmtekussen of kruik of iets dergelijks voor
in de doos. (een kitten kan de 1e dagen nog niet goed
zijn eigen temperatuur regelen) Ik zelf gebruik altijd
een elektrisch warmtekussen. Dat kussentje ligt er meestal
wel tot de 3 maanden in. De kittens liggen graag warm.
Ook is het aan te raden de 1e tien dagen na de bevalling
in de winter een elektrisch kacheltje aan te zetten (
dat vreet wel stroom) op momenten dat de centrale verwarming
niet aan is, anders wordt het soms wel erg koud voor de
kittens.
Als
poes zich helemaal happy voelt met de doos en plaats kan de
bevalling dus beginnen.
Om te stimuleren dat poes in de avond bevalt en niet midden
in de nacht, trek ik mij meestal na het avondeten terug met
poes op mijn slaapkamer. Vaak gaat het dan ook wel beginnen.
Sommige poezen voelen zich de laatste 2 a 3 uren voor de persweeën
beginnen erg beroerd, andere lijken nergens last van te hebben.
Sommige
poezen zijn ook erg nerveus zeker als het, het 1e nestje
betreft. Maar ik heb het ook weleens meegemaakt dat een
poes, die bij de 1e bevalling heel kalm was, bij de tweede
bevalling, wetende wat er komen ging, doodnerveus was.
Mijn poezen blijven meestal het liefste tijdens deze periode
bij mij op schoot liggen. Als de persweeën beginnen,
leg ik ze dan in de doos. Sommige willen dan nog op schoot
blijven. Dan maar een dikke badhanddoek eronder en als het
eerste kitten dan geboren is, leg ik ze snel samen in de
doos en dan is het meestal wel goed.
De bevalling is echt begonnen als zich de eerste persweeën
aandienen. Als u twijfelt of uw poes al persweeën heeft,
heeft ze, ze niet gehad. Persweeën zijn namelijk duidelijk
waarneembaar. (Zie filmpje, druk op de PLAY
knop, u ziet dat de contracties duidelijk waarneembaar zijn.)
Normaal
gesproken wordt binnen een half uur nadat de persweeën
goed zijn begonnen, het eerste kitten geboren. Een normale bevalling
duurt meestal tussen de 2 a 4 uur. Ik heb ook wel eens een eigenlijk
normale bevalling gehad die 11 uur duurde. Als e.e.a. langer
duurt is er geen reden tot paniek. Elke bevalling is nou eenmaal
anders. Als poes langer dan een twee uur intensief aan het persen
is, en u vertrouwd het niet, raadpleeg dan de dierenarts. Als
poes nog fris is, en het is midden in de nacht, kunt u het nog
wel even afkijken. Meestal komt het uiteindelijk toch wel goed
en wordt het kitten normaal geboren. Ik heb ooit 's nachts met
een 5 uur ! persende poes gezeten. Gelukkig was poes nog fris
en goed 'aanspreekbaar'. Ik dacht om 6 uur kan ik met goed fatsoen
de dierenarts bellen. Gelukkig kwam om half 6 het kitten ter
wereld, dood. Het kitten was duidelijk al langer dood, dat was
dus de reden geweest. ( Tot nu toe, ik klop het af, heb ik nog
nooit een keizersnee nodig gehad, voor de geintresseerde, onderaan
de pagina kunt u een goed en erg duidelijke filmpje van een
keizersnee bekijken. Met dank aan Cattery te Wierik)
De
kittens kunnen zowel in kopligging of stuitligging geboren worden.
Beide is normaal bij een kat. Wel is het zo dat als het eerste
kitten in stuit ligt, het allemaal wat langer kan duren. Je
ziet dus eerst het kopje of het achterwerk. Soms is het vlies
al gescheurd. ik heb weleens een kwartier lang alleen een 'kwispelend'
staartje gezien. Ook kan het zijn dat je eerst een vochtbel
ziet, soms verdwijnt die ook weer.
Vochtbel, eerste kitten komt eraan.
Kitten pasgeboren nog in vlies
Als
de kitten geboren is, scheurt de moederpoes het vlies en likt
het kitten droog. Meestal wordt even later de placenta uitgedreven.
Het kan ook zijn dat eerst kitten nummer 2 ter wereld komt,
En daarna bijvoorbeeld 2 placenta's. Het is belangrijk te tellen
of er evenveel placenta's zijn als dat er kittens geboren zijn.
Mocht dat niet het geval zijn, even telefonisch contact opnemen
met uw dierenarts. Dat kan rustig uren later, is geen haast
bij. Meestal moet u dan wel even met poes langskomen.Sommige
poezen eten de placenta's op, of althans enkele andere doen
er niets mee en na een tijdje kunt u ze dan ook beter weghalen.
De bevalling bestaat meestal uit 2 fases. Tussen fase 1 en 2
kan rustig 3 kwartier tot 2 uur tussen zitten. Dit komt omdat
de baarmoeder van de poes de vorm heeft van een lange broek.
Eerst worden de kittens uit de ene 'broekspijp' geboren, dan
volgt meestal een pauze en dan volgen de kittens uit de tweede
'broekspijp '. De kittens zijn altijd gelijk over de pijpen
verdeeld. Dus als uit de eerste pijp 3 kittens zijn geboren,
dan volgen er in fase twee, 2 3 of 4 kittens en dus nooit 1.
Als poes zich uitgebreid gaat wassen is het meestal het teken
dat de bevalling voorbij is. Je kunt poes nog even controleren,
maar poes is er niet altijd van gediend dat er na de bevalling
flink op de buik wordt geduwd. Ik was poes dan vlug een beetje
van achteren
(wordt niet altijd gewaardeerd) en verschoon 'het kraambed'.
Meestal ligt poes daarna stralend van trots met haar kleintjes
in de doos. Ik geef ze dan nog altijd een pijnstiller, omdat
ze last van naweeën hebben en als de kleintjes er zijn
kan dat verder geen kwaad.
Mijn
taak tijdens de bevalling is, ten eerste bij de doos te blijven.
Ik mag er nog geen meter bij vandaan. Normaal gesproken kan
een poes alles zelf doen, maar ze willen toch graag steun. Sommige
zijn erg nerveus en vinden het prettig gerustgesteld te worden.
Verder het tijdstip te noteren wanneer de eerste persweeën
beginnen en het tijdstip van de geboorte van de kittens te noteren.
Dat is eventueel ook handig om met de dierenarts te overleggen
of alles nog wel goed gaat. Verder controleer ik na de bevalling
of het kitten ´compleet' en gezond is, en weeg ik het
kitten. En kijk ik naar het geslacht van het kitten. Dat is
net na de geboorte nog redelijk goed te zien. Daarna wordt het
een stuk moeilijker om te zien en is het weer wat beter te zien
als het kitten 10 a 14 dagen oud is.
Moederpoes heeft soms liever niet dat je meteen het 1e geboren
kitten even wegpakt.
Dan wacht ik wel tot nr 2 geboren is, dan is ze toch even afgeleid.
Soms komt een kitten, naar het lijkt levenloos, ter wereld.
En daarom is het ook belangrijk om bij de bevalling aanwezig
te zijn, want handelend optreden kan het kitten redden. Als
het kitten totaal bewegingloos ter wereld komt, en ook niet
reageert op het likken van moeder, dan is het zaak om zo snel
mogelijk de luchtwegen schoon te maken.
Als het vlies nog niet kapot is, zo snel mogelijk openscheuren
met je vingers en met het slangetje de luchtwegen schoonmaken.
Hoewel tegen die tijd het hart mij al in de keel klopt, is de
kans groot dat het kitten dan wel ineens tot leven komt. Als
er totaal nog geen reactie komt, dan zo snel mogelijk de navelstreng
verbreken (omdat de placenta meestal nog in de moederpoes zit).
De navelstreng zo ver mogelijk van het kitten verbreken. Ik
doe dat meestal met mijn nagel op mijn vinger, dat lijkt een
beetje op de manier waarop moeder dat doet en met een schaar
komt er toch meer bloed vrij, maar ingeval van nood gebruik
de schaar.
Maak dan nogmaals de luchtwegen schoon. Geen reactie dan leg
het kitten voorzichtig tussen je handen en 'zwaai'het met het
kopje naar beneden rustig heen en weer. Na 15 seconden wederom
de luchtwegen schoonmaken, en procedure herhalen als het kitten
nog steeds geen teken leven geeft. Dit kun je rustig 6 a 7 keer
doen, en regelmatig helpt het
En niets mooier is als het kitten dan ineens pieeeep zegt. Ook
heb ik wel eens meegemaakt dat het leek of het hopeloos was
en ik het kitten daarna maar bij moederpoes neerlegde. Ze ging
het kitten drooglikken en een half minuutje of zo later begon
het kitten ineens te bewegen. Mocht een kitten overleden zijn,
dan neem ik het weg als moederpoes druk met de andere kittens
bezig is of een nieuw kitten zich aandient. Meestal hebben ze
het dan niet eens in de gaten. Een poes kan gelukkig niet tellen.
Maar ik het ook al een paar keer meegemaakt dat moederpoes wanhopige
pogingen deed om het kitten tot leven te weken door het te likken
en telkens met haar pootje aan te tikken. Dat is natuurlijk
heel triest, maar na de bevalling is het meestal ook weer snel
vergeten.
Zeker
als het een groot nest, kun je poes ook helpen met het uitdrijven
van de placenta's. Draai de navelstreng(ook al zit die nog aan
het kitten vast) met een slag om een van uw vingers, en 'trek'
zo tijdens de perswee voorzichtig mee. Placenta komt er meestal
sneller uit en scheelt poes eer een hoop gepers.
Na de bevalling controleer ik nog even of poes genoeg melk lijkt
te hebben. Zo niet dan kan de dierenarts een spuit geven om
de melkgift opgang te brengen.
Ik
zie altijd tegen elke bevalling op, ben altijd blij als het
weer achter de rug is en alles goed verlopen is en moederpoes
stralend van trots bij haar kleintjes ligt.
Voor
de geintresseerde, hier een film van een hele kattenbevalling
(6 kittens)
Duurt
8 minuten, druk op de PLAY knop (het in buffer laden kan even
duren.) En een film van een keizersnee,
duurt
14 minuten , hele duidelijke en mooie film met dank aan Cattery
te Wierik
Kattenbevalling
duurt 8 minuten
Keizersnee,
hele mooie en duidelijke film, duurt 14 minuten met
dank aan Cattery te Wierik, Oosterhout (bij Nijmegen)
